نواسخ :

       نواسخ : جمع ‹‹ ناسخ ›› است به معنای ‹‹ لغو کننده و باطل کننده ›› و در اصطلاح نحو نواسخ کلماتی هستند

که بر سر مبتدا و خبر در آمده و معنا و اعراب آنها را تغییر می دهند .

مانند : اَلجَوُّ   بارِدٌ  -  هوا معتدل  است                کانَ الجَوُّ    بارِداً  -  هوا معتدل بود .

نواسخ عبارتند از : 1- افعال ناقصه    2- افعال مقاربه   3- حروف مشبهة بالفعل      4-  لای نفی جنس

 5- حروف شبیه به لیس ( که مربوط به عربی دوره ی دبیرستان نمی شود . )

افعال ناقصه : ( کانَ وَ اَخَواتِها )

افعال ناقصه عبارتند از :  کانَ ( بود )  - صارَ  ( شد )  -  لیسَ  ( نیست )

        اَصبَحَ ،  اَضحَی  ، اَمسَی ، ظَلَّ  ، باتَ   ( شد ، گردید )

       مازالَ ، مادامَ ، مابَرَحَ ، مَا انْفَکَّ ، مافَتَی ءَ  ، ( همیشه  ، پیوسته بود )

وجه تسمیه : علت ناقصه نامیده شدن این افعال ، صرف نشدن مضارع یا امر این افعال است .

مثلا : فعل  ‹‹ لَیسَ ›› مضارع و امر ندارد .

عمل افعال ناقصه :

    افعال ناقصه بر سر مبتدا و خبر می آیند ، مبتدا را به عنوان اسم خود مرفوع و خبر را به

عنوان خبر خودمنصوب می کنند .مانند : لَیسَ العِزُّ   دائِماً  ( عزت همیشگی نیست )

( لیسَ  : از افعال ناقصه          العِزُّ :   اسم لیس ومرفوع            دائماً : خبر لیس ومنصوب )

اسم افعال ناقصه :

اسم افعال ناقصه همچون فاعل به سه صورت می آید و از جهت احکام و اعراب به فاعل شباهت دارد .

1- اسم ظاهر : لَیسَ المؤمنُ  مُعتَدِیاً    2- ضمیر بارز : کُنتُ نَشیطاً   3- ضمیر مستتر : کُنْ صادِقاً فِی عَمَلِکَ

تذکر : هر گاه  مبتدا ضمیر منفصل باشد برای اینکه اسم افعال ناقصه قرار گیرد باید

به ضمیر متصل مرفوع تبدیل شود .  مانند : هُم  ناجِحونَ           اَصبَحُوا   ناجِحینَ  .

خبر افعال ناقصه :    خبر افعال ناقصه همچون خبر مبتدا به سه صورت می آید .

1- مفرد : کانَ الفَلّاحُ    واقفا    2- جمله : کانَ الفَلاحُ   یَزرَعُ الارضَ   3- شبه جمله : کانَ الفَلاحُ فی المزرعةِ

ترجمه :

خبر کان اگر فعلِ مضارع باشد معادل ماضی استمراری ترجمه می شود .

مانند : کانَ التِّلمیذُ یَقرأ ُ دَرسَهُ  .  دانش آموز درسش را می خوانْد .   

و اگر فعلِ ماضی باشد معادل ماضی بعید ترجمه می شود .  

مانند : کانَ التِّلمیذُ قَد قَرَأ َ درسَهِ :  دانش آموز درسش را خوانده بود .

تذکر : اَصبَحَتْ العَصافِیرُ تُغَرِّدُ :  گنجشکان شروع به آواز خواندن کردند .

9

ترکیب ( للاعراب ) :

کُنْ سَمحاً وَ لا تَکُنْ مُبَذِّراً  .

کُنْ : از افعال ناقصه و اسمش ضمیر مستتر انت             سَمْحاً : خبر کان و منصوب

لَیسَ الغدرُ     صِفةً محمودةً   :

لیس : از افعال ناقصه  الغدر : اسم لیس و مرفوع     صفة : خبر لیس ومنصوب     محمودة : صفت ومنصوب به تبعیت

اَصبَحَ المُجاهِدونَ یُدافِعونَ عَنِ الوَطَنِ :

اصبح : از افعال ناقصه           المجاهدون : اسم اصبح و مرفوع به اعراب فرعی واو

یدافعون : خبر اصبح جمله ی فعلیه محلا منصوب و همچنین فعل و فاعلش ضمیر بارز واو    عن الوطن : جار ومجرور

 

حروف مشبهه بالفعل : 

حروف مشبهه بالفعل عبارتند از : اِنَّ و اَنَّ ( همانا ، به درستی که )  - کَأنَّ ( گویا ، مثل اینکه )  -  لَیتَ  ( ای کاش )لکِنَّ  ( لیکن )   -  لَعَلَّ  ( شاید ، امید است )

عمل حروف مشبهه بالفعل :

بر سر مبتدا و خبر درآمده و به عکس افعال ناقصه ‹‹ اسم را منصوب و خبر را مرفوع ›› می نمایند .

اِنَّ وَ اَنَّ ، کَأنَّ ، لَیتَ ، لکِنَّ ، لَعَلَّ                         ناصب اسمند و رافع در خبر    

اِنَّ اللهَ غَفُورٌ             کَأنَّ سَعیداً  عالِمٌ   ( گویا سعید عالم است )

لَعَلَّکُم  تَشکُرونَ  ( شاید که شما شکر گذاری کنید )

تذکر : حروف مشبهه بالفعل جزء حروف ‹‹ عامل ›› هستند .

 

ترکیب ( للاعراب ) :

اِنَّ اللهَ غَفُورٌ   :            ان : از حروف مشبهه بالفعل        الله : اسم ان و منصوب          غفور : خبر ان و مرفوع

لَعَلَّکُم  تَشکُرونَ  :      لعل : از حروف مشبهه بالفعل      کم : اسم ان  ومنصوب محلا  

تشکرون : خبر لعل جمله فعلیه  محلا مرفوع و همچنین فعل و فعل ضمیر بارز واو

 تذکر :

         اگر بعد حروف مشبهه بالفعل ‹‹  (ما) ی کافه ›› بیاید این حروف را از عمل باز می دارد و اسم و خبر بعد از آنهامبتدا و خبر محسوب می شوند .  

مانند : اِنَّمَا المُؤمِنونَ اِخوةٌ :  ( فقط مؤمنان با هم برادرند . )  

انما : از ادات حصر یا ( ان از حروف مشبهه بالفعل ما حرف کافه )   المؤمنون : مبتدا ومرفوع         اخوة : خبر ومرفوع

با آمدن‹‹  ما ی کافه ›› ‹‹ ان ›› می شود از حروف مشبهه بالفعل، غیر عامل

و ‹‹ ما ی کافه ›› جز ء حروف غیر عامل به شمار می آید .

10

ترجمه :      برای منحصر کردن مفهوم خبر برای مبتدا از واژه های ‹‹ اِنَّما و اَنَّما ›› استفاده می شود . و آن دو رامجموعا ادوات ‹‹ حصر››  می گویند . مانند : اِنَّمَا اللهُ عالِمٌ  ( فقط خدا عالم است )

گاهی بعد از مای کافه جمله ی فعلیه می آید مانند:  اِنَّما یُریدُ اللهُ . ( انما : از ادات حصر یرید : فعل

الله : فاعل و مرفوع )

 

لای نفی جنس :  

حرفی است عامل که بر سر جمله ی اسمیه وارد می شود .

عمل لای نفی جنس :

مبتدا را به عنوان اسم خود منصوب و خبر را به عنوان خبر خود مرفوع می نماید .

نکته :

1- اسم لای نفی جنس مبنی بر فتح محلا منصوب است .

2- بنابر این اسم لا ، هیچگاه ‹‹ ال و تنوین ›› نمی گیرد .

3- گاهی خبر لا ،  محذوف است . مانند : لاشَکَّ ، لابُدَّ

ترکیب ( للاعراب )

لاکتابَ مَوجُودٌ  ( هیچ کتابی موجود نیست )  لا: حرف نفی جنس

کتاب : اسم لای نفی جنس مبنی بر فتح محلا منصوب

موجود : خبر لا نفی جنس و مرفوع .

لا بَلِیّةَ اَصعَبُ مِن الجهلِ : ( هیچ بلایی سخت تر از نادانی نیست )

لا : حرف نفی جنس        بلیة  : اسم لای نفی جنس مبنی بر فتح محلا منصوب 

   اصعب : خبر لای نفی جنس و مرفوع

من الجهل : جار و مجرور

انواع لا :

1- لای نفی : حرف ، غیر عامل   مانند : لاتَذهَبُ

2- لای نهی : حرف ، عامل جزم فعل مضارع  مانند: لاتَذْهَبْ

3- لای جواب : حرف ، غیر  عامل مانند : هَل َانْتَ تَرجِعُ ؟ لا

4- لای نفی جنس : حرف ، عامل   مانند : لا مُعَلِّمَ حاضِرٌ

5- لای عطف : حرف عطف ، غیر عامل  مانند : یَنتَصِرُ الحَقُّ و لا الباطِلُ  ( مربوط به عربی 3 انسانی )

انواع ما :

1- اسم استفهام :   مانند: ما هذا ؟                                2- اسم موصول :     مانند : اِعْمَلْ بِما تَعَلَّمتَ

 3- اسم شرط : مانند : ما تَطلُبْ تَجِدْ ( انچه بخواهی می یابی ) ( خواستن توانستن است )

4- حرف نفی ، غیر عامل : مانند : ما ذَهَبَ عَلِیٌّ

5- مای کافه ، حرف غیر عامل : مانند : اِنَّما الدَّرسُ  مُفیدٌ

11