مفعولٌ فیه یا ظرف

اسمی است منصوب که بر زمان یا مکان وقوع فعل دلالت کند و متضمن معنای« فی» باشد .

متضمن معنای فی : ( یعنی معنای حرف جر « فی » را به همراه دارد بی آنکه با آن حرف جر همراه باشد . )

و چون ظرفها معنای حرف جر « فی » را به همراه دارند به آنها مفعولٌ فیه می گویند .

مانند : قَرَأتُ کِتاباً لیلاً  ( لیلاً : مفعول فیه و منصوب ) سافَرْتُ یومَ الجُمُعَةِ ( یومَ : مفعول فیه و منصوب)

 

مفعول فیه دو نوع است :

1- ظرف مکان : مانند : فَوقَ ، تَحتَ ، اَمامَ ، وَراءَ ، بَینَ ، عِندَ ، جَنبَ ، وَسَطَ ، قَبْلَ ، بَعدَ ، خَلفَ ، قُربَ ،

                                   اِزاءَ ، هُنا ، مَعَ ، حَیثُ ، ...............

2- ظرف زمان : مانند : الیومَ ، اَلآنَ ، غَداً ، اَمْسِ ، صباحاً ، مَساءً ، قَبلَ ، بعدَ ، لیلاً ، نَهاراً ، ساعةً ، حَینَ ،

                                  اِذا ، و اسامی ماهها ، فصلها و ایام هفته  ..................

 

ظروف مبنی : ( ظروف مبنی محلا منصوب هستند ) که عبارتند از :

اَمسِ ( دیروز مبنی بر کسر )         الآنَ ( مبنی برفتح )          اِذا ( هرگاه مبنی بر سکون )

مَتی ( مبنی بر سکون )                    اَینَ ( مبنی بر فتح )           اَینَما ( هر جا مبنی بر سکون )

 

برخی از ظروف در موقعیتی از جمله ظرف مکان هستند و در موقعیتی دیگر ظرف زمان :      

مانند : قَبلَ ، بَعدَ ، مَعَ                 زُرتُکَ قبلَ طلوعِ الشَّمسِ                   اَزُورُکَ قَبلَ المَحَطَّةِ

                                                خَرَجْتُ مِنَ البَیتِ مَعَ الصَّباحِ              لاراحَةَ مَعَ عذابِ الضَّمیرِ

ظروف دو گونه اند :

1- ظروف مُتِصَرِّف : ظروفی که به آنها نقش های دیگری غیر از «ظرف   یا مفعول فیه » داده شود .

مانند : ( مبتدا ، خبر ، فاعل ، مفعول ، نائب فاعل )

مثال : حانَ یومُ الجُمُعَةِ          ( یومُ فاعل و مرفوع )  اُحِبُّ یومَ الامتحانِ ( یومَ مفعول به و منصوب )

         یوم الجمعة یوم مبارک ( یوم- مبتدا ومرفوع   یوم خبر ومرفوع )        

2- ظروف غیر متصرف : که همیشه به عنوان ظرف بکار می روند و بعضی از آنها ممکن است به حرف جر

«من » مجرور  گردند .که عبارتند از : اِذْ ، اِذا ، قَطّ ، «هرگز » ، عَوضُ( هرگز) ،حَیثُ،  قَبلَ ،  بعدَ ، لدی ،

لَدُن ، عندَ ، تحتَ ، فوقَ ، اَیّانَ ( هر وقت )

مثال : فَقَد نَصَرَهُ اللهُ اِذْ اَخرَجَهُ الذینَ کَفَرُوا               ما کَذبتُ قطُّ . ( هرگز دروغ نگفته ام )

 

8

 

 

 

اسمهایی که ممکن است به جای ظرف نشینند و از آنها نیابت کنند : عبارتند از :

1- مصدر : سافَرْتُ طلوعَ الشَّمسِ ( طلوعَ نائب مفعول فیه و منصوب )

2- صفت : نِمتُ طویلاً .                ( طویلاً جانشین مفعول فیه و منصوب )

3- عدد  : سافَرتُ خمسةَ اَیّامٍ

4- اسم اشاره : سافَرتُ ذلکَ الیومِ

5- کل و بعض : و هر چه بر کلیت و جزئیت دلالت کند . طالَعْتُ الکتابَ کُلَّ اللّیلِ .

 

جملاتی که دارای مفعول فیه هستند :

الف : اَلیومَ اَکمَلْتُ لَکُم دینَکُم .

ب : طَلَبَ الاطفالُ مِنَ النَّبیِّ (ص) اَنْ یَتَوَقَّفَ لَحظةً عندَهُم .

ج : صَباحَ اَحَدِ الاَیامِ کانَ الاَطفالُ یَلعَبونَ بِفَرَحٍ .

د : اِنِّی دَعَوتُ قَومِی لیلاً وَ نهاراً

 

للاعراب :

سافَرتُ یومَ الاَحَدِ .

سافرت : فعل و فاعل ضمیر بارز  ت

یوم : مفعول فیه ومنصوب

الاحد : مضاف الیه و مجرور

 

الیومَ اَکمَلتُ لَکُم دینَکُم .

الیوم : مفعول فیه و منصوب

اکملت : فعل و فاعل ، ضمیر بارز  ت محلا مرفوع

لکم : جار ومجرور محلا 

دین : مفعول به ومنصوب

کم : مضاف الیه و محلا مجرور

 

مَشیتُ کلَّ النَّهارِ .

مشیت : فعل و فاعل ، ضمیر بارز  ت محلا مرفوع

کل : جانشین مفعول فیه ومنصوب

النهار : مضاف الیه و مجرور .

 

9